Биография мусы джалиля краткое содержание на татарском языке

Муса Җәлил

Татар халкының бөек улы, герой шагыйрь Муса Җәлил (Муса Мостафа улы Җәлилов) 1906 елның 15 февралендә элекке Оренбург губернасы (хәзерге Оренбург өлкәсе Шарлык районы) Мостафа авылында крестьян гаиләсендә алтынчы бала булып дөньяга килә. 1913 елда Мусаның әтисе Мостафа абзый, ишле гаиләсен ияртеп, Оренбург шәһәренә күчә һәм вак-төяк сату эшләре белән шөгыльләнә башлый. 1918 елны ул туган авылына кире кайта һәм бер елдан шунда вафат була.

Муса алты яшеннән авыл мәктәбенә укырга керә, гаилә шәһәргә күчкәч, укуын «Хөсәения» мәдрәсәсендә дәвам иттерә. Мәдрәсә елларында (1914-1917) матур әдәбият әсәрләрен яратып укый, Тукай, Дәрдмәнд, С. Рәмиев иҗатлары белән яыннан таны¬ша, шулар тәэсирендә үзе дә шигырьләр язып, аларны мәдрәсәдәге кулъяз¬ма журналга урнаштыра бара.

Октябрь революциясе җиңеп, илдә совет власте урнашкач, «Хөсәения» мәдрәсәсе Мәгариф комиссариаты карамагындагы урта педагогик белем бирү мәктәбе итеп үзгәртелә. Муса, бу мәктәпнең алдынгы укучыларыннан булып, озакламый шәһәр комсомол оешмасына член булып керә.

1919 елның октябрендә, Оренбург шәһәре Дутов гаскәрләре тарафыннан камап алынган чорда, Төркстан фронты политидарәсе органы «Кызыл йолдыз» газетасында унөч яшьлек М. Җәлилнең «Бәхет» исемле шигыре басылып чыга. Шуннан соң аның революция, көрәш рухы белән сугарылган романтик шигырьләре матбугат битләрендә еш күренә башлый. 1919 елның декабрендә М. Җәлил туган авылы Мостафага кайта һәм мәктәп балаларын, яшүсмерләрне бердәм оешмага туплау буенча культура-агарту эшләре алып бара. 1920 елның январенда М. Җәлилнең актив катнашы белән Мостафа авылы яшьләренең комсомол ячейкасы төзелә. Шушы ук вакытларда ул, кулына корал алып, ирекле коммунарлар отряды составында кулак бандаларын тар-мар итү операцияләрендә катнаша.

1921 елның афәтле җәен М. Җәлил яңадан Оренбург шәһәрендә уздыра. Көзен аны, партиянең губерна комитеты рекомендациясе белән, Оренбург хәрби-партия мәктәбенә урнаштыралар. Алты айдан мәктәпне тәмамлагач, ул Халык мәгарифе институтына укырга керә, ләкин, авырып китеп, тиздән укуын ташларга мәҗбүр була. Аннан да бигрәк ул Казанга, татар мәдәниятенең үзәгенә ашкына.

1922 елның көзендә М. Җәлил Казанга килә. Башта ул «Татарстан» газетасы редакциясендә эшли, ә 1923 елдан Татрабфакта укый башлый. Рабфакта төрле фәннәрнең нигезләре белән танышу, алдынгы яшьләр, язучылар арасында кайнау М. Җәлилнең фикри үсешенә һәм иҗат активлыгына уңай йогынты ясый. Газета-журналларда аның бер-бер артлы шигырьләре, мәкаләләре басыла, 1925 елда исә «Барабыз» исемле беренче шигъри җыентыгы дөнья күрә.

1925-1927 елларда М. Җәлил ВЛКСМның Орск өяз комитетында, аннары Оренбург губерна) комитетында инструктор булып эшли! 1927 елда аны комсомолның Бөтенсоюз киңәшмәсенә делегат итеп җибәрәләр. Киңәшмәдә ул ВЛКСМ Үзәк Комитетының татар-башкорт секциясе бюросына член итеп сайлана һәм Мәскәүдә эшләргә калдырыла. Бюроның тапшыруы буенча М. Җәлил беренче татар совет балалар журналларын («Кечкенә иптәшләр» һәм «Октябрь баласы») оештыруда актив катнаша һәм 1932 елның ахырына кадәр («Октябрь баласы» Казанга күчеп, «Пионер каләме» исеме белән чыга башлаганчы) шул журналларның җаваплы редакторы булып эшли. Бер үк вакытта ул 1927-1931 елларда I Мәскәү дәүләт университетының әдәбият-сәнгать факультетында укып югары белем ала. 1929 елда М. Җәлил партия сафына член булып керә.

1935 елда Мәскәү дәүләт консерваториясе каршында татар опера театрына профессиональ кадрлар әзерләү өчен Татар опера студиясе оештырылгач, М. Җәлилне шунда әдәби бүлек мөдире итеп эшкә чакыралар. Шагыйрь үзе өчен яңа бу хезмәткә дәртләнеп тотына, чагыштырмача кыска гына вакыт эчендә опера сәнгатенең специфик үзенчәлекләрен, классик опера һәм балет либреттоларының язылу хасиятләрен профессиональ белгеч дәрәҗәсендә үзләштереп, студиядә зур оештыру эшләре алып бара: үз тирәсенә дистәләрчә шагыйрьләрне һәм композиторларны туплый, аларны сәнгатьнең катлаулы тармагында иҗат итәргә рухландыра, либреттолар язарга булыша, беренче татар операларының тууына турыдан-туры иҗади ярдәмен күрсәтә. 1938 елда студиядә укуын тәмамлап Казанга кайткач та М. Җәлил опера театрының әдәби бүлек җитәкчесе булып эшләвен дәвам иттерә.

Композиторлар белән аралашу, музыка дөньясы белән тыгыз бәйләнеш тоту Җәлил иҗатында яңа үзгәрешләр тууга сәбәп була: әсәрләрендә лирик җылылык, музыкальлек, нәфислек, халыкчан табигыйлек хасиятләре көчәя, җыр һәм романслар иҗат итүгә игътибар арта. «Сагыну», «Җир җиләгем», «Җырым булсын бүләгем», «Карашларың» кебек хисләрнең сафлыгы һәм тирәнлеге белән «аерылып торган шигырьләр, композиторлар тарафыннан музыкага салынып, халыкның яраткан җырларына әвереләләр. Әдипнең иҗатында бөтенләй яңа жанр-драматик поэма жанры да барлыкка килә. «Алтынчәч» (1935-1941), «Илдар» (1940) драматик поэмалары нигезендә композитор Н. Җиһанов соңыннан үзенең атаклы операларын иҗат итә.

М. Җәлилнең 1934-1941 еллар арасында язган лирик шигырьләре, җырлары, «Хат ташучы» (1938), «Алтынчәч» кебек поэмалары сугышка кадәрге татар совет поэзиясенең үзенчәлекле бер казанышы буларак тәкъдир ителәләр.

1939 елда М. Җәлил Татарстан Язучылар союзы идарәсенең җаваплы секретаре итеп билгеләнә. Шул ук елны Казан хезмәт ияләре аны шәһәр советына депутат итеп сайладылар. Ватан сугышын ул шушы җаваплы постларда эшләгән җәмәгать эшлеклесе һәм күренекле әдип сыйфатында каршылый.

1941 елның июль аенда М. Җәлил армиягә алына. Башта ул Казан гарнизоны хәрби частендә рядовой кызылармеец булып хезмәт итә, аннары Курск өлкәсендәге политработниклар әзерли торган алты айлык курсларга укырга җибәрелә. Курск өлкәсенә фашист гаскәрләре якынлашкач, курслар Татарстанның Минзәлә шәһәренә эвакуацияләнә. 1941 елның декабрендә курсларны тәмамлагач, өлкән политрук М. Җәлил Мәскәү аша фронтка китә (февраль, 1942), Ул Төньяк-көнбатыш фронтта чыга торган «Отвага» исемле газетаның алгы сызыктагы хәрби корреспонденты итеп билгеләнә. 1942 елның июнендә Волхов юнәлешендә барган канлы сугышлар вакытында, аларның часте чолганышта калып, М. Җәлил каты яраланган хәлендә дошман кулына эләгә. Шул көннән патриот шагыйрьнең фашист тоткынлыгындагы газаплы һәм героик тормыш этабы башлана.

1944 елның февраль аенда Җәлилгә һәм аның көрәштәшләренә Дрезденда суд була. Фашистик хәрби суд аларны, «дәүләткә каршы җимерү эше» алып баруда гаепләп, үлем җәзасына хөкем итә. Шул елның 25 августында Плетцензее төрмәсендә унбер җәлилченең гомере өзелә.

Моабит шигырьләре шагыйрьне әдәбиятның бөтен дөнья орбитасына алып чыкты. Бу шигырьләр, СССРдагы барлык милли телләргә тәрҗемә ителүдән тыш, инглиз, француз, испан, немец, гарәп, япон, венгр, румын, чех, корея һәм башка чит ил халыклары телләрендә дә кат-кат басылдылар.

М. Җәлилнең әдәби мирасы күп милләтле совет әдәбиятының кыйммәтле бер казанышы булып тора. Аның әсәрләре кешеләрдә матур, гуманистик тойгылар уята, аларны тормыштагы матурлыкны күрергә һәм шул матурлык өчен көрәшергә чакыра.

М. Җәлил 1934 елдан СССР Язучылар союзы члены иде.

Источник

Муса Җәлилнең тормыш юлы
материал по теме

Муса Җәлилнең тормыш юлы турында тулы мәгълүмат

Скачать:

Предварительный просмотр:

Татар халкының бөек улы, герой шагыйрь Муса Җәлил (Муса Мостафа улы

Җәлилов) 1906 елның 15 февралендә элекке Оренбург губернасы (хәзерге

Оренбург өлкәсе Шарлык районы) Мостафа авылында крестьян гаиләсендә

алтынчы бала булып дөньяга килә. 1913 елда Мусаның әтисе Мостафа абзый,

ишле гаиләсен ияртеп, Оренбург шәһәренә күчә һәм вак-төяк сату эшләре

белән шөгыльләнә башлый. 1918 елны ул туган авылына кире кайта һәм бер

елдан шунда вафат була.

Муса алты яшеннән авыл мәктәбенә укырга керә, гаилә шәһәргә күчкәч,

укуын «Хөсәения» мәдрәсәсендә дәвам иттерә. Мәдрәсә елларында

(1914-1917) матур әдәбият әсәрләрен яратып укый, Тукай, Дәрдмәнд, С.

Рәмиев иҗатлары белән яыннан таны¬ша, шулар тәэсирендә үзе дә шигырьләр

язып, аларны мәдрәсәдәге кулъяз¬ма журналга урнаштыра бара.

Октябрь революциясе җиңеп, илдә совет власте урнашкач, «Хөсәения»

мәдрәсәсе Мәгариф комиссариаты карамагындагы урта педагогик белем бирү

мәктәбе итеп үзгәртелә. Муса, бу мәктәпнең алдынгы укучыларыннан булып,

озакламый шәһәр комсомол оешмасына член булып керә.

1919 елның октябрендә, Оренбург шәһәре Дутов гаскәрләре тарафыннан

Читайте также:  Блоги со статьями на литовском языке

камап алынган чорда, Төркстан фронты политидарәсе органы «Кызыл йолдыз»

газетасында унөч яшьлек М. Җәлилнең «Бәхет» исемле шигыре басылып чыга.

Шуннан соң аның революция, көрәш рухы белән сугарылган романтик

шигырьләре матбугат битләрендә еш күренә башлый. 1919 елның декабрендә

М. Җәлил туган авылы Мостафага кайта һәм мәктәп балаларын, яшүсмерләрне

бердәм оешмага туплау буенча культура-агарту эшләре алып бара. 1920

елның январенда М. Җәлилнең актив катнашы белән Мостафа авылы яшьләренең

комсомол ячейкасы төзелә. Шушы ук вакытларда ул, кулына корал алып,

ирекле коммунарлар отряды составында кулак бандаларын тар-мар итү

1921 елның афәтле җәен М. Җәлил яңадан Оренбург шәһәрендә уздыра.

Көзен аны, партиянең губерна комитеты рекомендациясе белән, Оренбург

хәрби-партия мәктәбенә урнаштыралар. Алты айдан мәктәпне тәмамлагач, ул

Халык мәгарифе институтына укырга керә, ләкин, авырып китеп, тиздән

укуын ташларга мәҗбүр була. Аннан да бигрәк ул Казанга, татар

мәдәниятенең үзәгенә ашкына.

1922 елның көзендә М. Җәлил Казанга килә. Башта ул «Татарстан»

газетасы редакциясендә эшли, ә 1923 елдан Татрабфакта укый башлый.

Рабфакта төрле фәннәрнең нигезләре белән танышу, алдынгы яшьләр,

язучылар арасында кайнау М. Җәлилнең фикри үсешенә һәм иҗат активлыгына

уңай йогынты ясый. Газета-журналларда аның бер-бер артлы шигырьләре,

мәкаләләре басыла, 1925 елда исә «Барабыз» исемле беренче шигъри

җыентыгы дөнья күрә.

1925-1927 елларда М. Җәлил ВЛКСМның Орск өяз комитетында, аннары

Оренбург губерна) комитетында инструктор булып эшли! 1927 елда аны

комсомолның Бөтенсоюз киңәшмәсенә делегат итеп җибәрәләр. Киңәшмәдә ул

ВЛКСМ Үзәк Комитетының татар-башкорт секциясе бюросына член итеп сайлана

һәм Мәскәүдә эшләргә калдырыла. Бюроның тапшыруы буенча М. Җәлил

беренче татар совет балалар журналларын («Кечкенә иптәшләр» һәм «Октябрь

баласы») оештыруда актив катнаша һәм 1932 елның ахырына кадәр («Октябрь

баласы» Казанга күчеп, «Пионер каләме» исеме белән чыга башлаганчы) шул

журналларның җаваплы редакторы булып эшли. Бер үк вакытта ул 1927-1931

елларда I Мәскәү дәүләт университетының әдәбият-сәнгать факультетында

укып югары белем ала. 1929 елда М. Җәлил партия сафына член булып керә.

1933-1934 елларда М. Җәлил Мәскәүдә татар телендә чыга торган

«Коммунист» газетасының әдәбият-сәнгать бүлеген җитәкли. Үзәк

газеталарда эшләгән елларда ул, журналист-хәбәрче буларак, күп кенә

промышленность предприятиеләренә, колхоз-совхозларга бара» халыкның

.тюрмышы һәм хезмәте белән якыннан таныша. Болар һәммәсе аның әдәби

иҗатында билгеле бер чагылыш табалар. 1934 елда шагыйрьнең күп кенә

шигырьләрен эченә алган шактый зур җыентыгы («Орденлы миллионнар»)

басыла һәм шул ук елны «Стихи Мусы Джалиля» исеме белән сайланма

шигырьләре беренче мәртәбә рус телендә чыга.

1935 елда Мәскәү дәүләт консерваториясе каршында татар опера театрына

профессиональ кадрлар әзерләү өчен Татар опера студиясе оештырылгач, М.

Җәлилне шунда әдәби бүлек мөдире итеп эшкә чакыралар. Шагыйрь үзе өчен

яңа бу хезмәткә дәртләнеп тотына, чагыштырмача кыска гына вакыт эчендә

опера сәнгатенең специфик үзенчәлекләрен, классик опера һәм балет

либреттоларының язылу хасиятләрен профессиональ белгеч дәрәҗәсендә

үзләштереп, студиядә зур оештыру эшләре алып бара: үз тирәсенә

дистәләрчә шагыйрьләрне һәм композиторларны туплый, аларны сәнгатьнең

катлаулы тармагында иҗат итәргә рухландыра, либреттолар язарга булыша,

беренче татар операларының тууына турыдан-туры иҗади ярдәмен күрсәтә.

1938 елда студиядә укуын тәмамлап Казанга кайткач та М. Җәлил опера

театрының әдәби бүлек җитәкчесе булып эшләвен дәвам иттерә.

Композиторлар белән аралашу, музыка дөньясы белән тыгыз бәйләнеш тоту

Җәлил иҗатында яңа үзгәрешләр тууга сәбәп була: әсәрләрендә лирик

җылылык, музыкальлек, нәфислек, халыкчан табигыйлек хасиятләре көчәя,

җыр һәм романслар иҗат итүгә игътибар арта. «Сагыну», «Җир җиләгем»,

«Җырым булсын бүләгем», «Карашларың» кебек хисләрнең сафлыгы һәм

тирәнлеге белән «аерылып торган шигырьләр, композиторлар тарафыннан

музыкага салынып, халыкның яраткан җырларына әвереләләр. Әдипнең

иҗатында бөтенләй яңа жанр-драматик поэма жанры да барлыкка килә.

«Алтынчәч» (1935-1941), «Илдар» (1940) драматик поэмалары нигезендә

композитор Н. Җиһанов соңыннан үзенең атаклы операларын иҗат итә.

М. Җәлилнең 1934-1941 еллар арасында язган лирик шигырьләре, җырлары,

«Хат ташучы» (1938), «Алтынчәч» кебек поэмалары сугышка кадәрге татар

совет поэзиясенең үзенчәлекле бер казанышы буларак тәкъдир ителәләр.

1939 елда М. Җәлил Татарстан Язучылар союзы идарәсенең җаваплы

секретаре итеп билгеләнә. Шул ук елны Казан хезмәт ияләре аны шәһәр

советына депутат итеп сайладылар. Ватан сугышын ул шушы җаваплы

постларда эшләгән җәмәгать эшлеклесе һәм күренекле әдип сыйфатында

1941 елның июль аенда М. Җәлил армиягә алына. Башта ул Казан

гарнизоны хәрби частендә рядовой кызылармеец булып хезмәт итә, аннары

Курск өлкәсендәге политработниклар әзерли торган алты айлык курсларга

укырга җибәрелә. Курск өлкәсенә фашист гаскәрләре якынлашкач, курслар

Татарстанның Минзәлә шәһәренә эвакуацияләнә. 1941 елның декабрендә

курсларны тәмамлагач, өлкән политрук М. Җәлил Мәскәү аша фронтка китә

(февраль, 1942), Ул Төньяк-көнбатыш фронтта чыга торган «Отвага» исемле

газетаның алгы сызыктагы хәрби корреспонденты итеп билгеләнә. 1942 елның

июнендә Волхов юнәлешендә барган канлы сугышлар вакытында, аларның

часте чолганышта калып, М. Җәлил каты яраланган хәлендә дошман кулына

эләгә. Шул көннән патриот шагыйрьнең фашист тоткынлыгындагы газаплы һәм

героик тормыш этабы башлана.

М. Җәлил һәм җәлилчеләрнең, яшерен оешма төзеп, фашизмга каршы алып

романнар, повестьлар драма әсәрләре һәм поэмалар язылган, кинофильмнар

төшерелгән. Иң мөһиме: Җәлил һәм аның иптәшләре ахыргы сулышларына кадәр

ватан алдында турылыклы булып калалар һәм фашизмга каршы көрәштә

тиңдәшсез рухи ныклык, батырлык үрнәге күрсәтәләр.

1944 елның февраль аенда Җәлилгә һәм аның көрәштәшләренә Дрезденда

суд була. Фашистик хәрби суд аларны, «дәүләткә каршы җимерү эше» алып

баруда гаепләп, үлем җәзасына хөкем итә. Шул елның 25 августында

Плетцензее төрмәсендә унбер җәлилченең гомере өзелә.

1956 елның 2 февралендә СССР Верховный Советы Президиумы Указы белән

Муса Җәлилгә Ватан сугышы чорында күрсәткән тиңдәшсез ныклыгы һәм

батырлыгы өчен Советлар Союзы Герое исеме бирелде, ә әсирлектә тудырган

шигырьләрендә шагыйрьнең шәхси образы, кичерешләре, фәлсәфи уйланулары

аша кеше рухының бөеклеге, куркусызлыгы, гуманистик табигате, гаделлек

һәм хаклык тантанасына якты ышанычы, туган иленә, туган халкына чиксез

мәхәббәте гаҗәеп зур эмоциональ көч һәм сәнгатьчә камиллек белән

Моабит шигырьләре шагыйрьне әдәбиятның бөтен дөнья орбитасына алып

чыкты. Бу шигырьләр, СССРдагы барлык милли телләргә тәрҗемә ителүдән

тыш, инглиз, француз, испан, немец, гарәп, япон, венгр, румын, чех,

корея һәм башка чит ил халыклары телләрендә дә кат-кат басылдылар.

М. Җәлилнең әдәби мирасы күп милләтле совет әдәбиятының кыйммәтле бер

казанышы булып тора. Аның әсәрләре кешеләрдә матур, гуманистик тойгылар

уята, аларны тормыштагы матурлыкны күрергә һәм шул матурлык өчен

М. Җәлил 1934 елдан СССР Язучылар союзы члены иде.

По теме: методические разработки, презентации и конспекты

. Муса Җәлилнең туган илгә тугрылык белән сугарылган шигырьләрен.

“ Бөтен дөнья поэзиясе тарихында күп кенә гүзәл,яхшы һәм зур шагыйрьләр булган. Ләкин аларның бик азы гына исемнәрен зур поэзиясеннән тыш,үзенең геройларча батырлыгы,тарихның явыз кара көчләре.

(Герой шагыйрь Муса Җәлилнең тормыш юлы һәм.

Тамчы-шоу герой-шагыйрь Муса Җәлилнең тормыш юлы һәм иҗаты буенча белемнәрне системага салуны күз алдында тота. Бу уен 7 турдан тора.

Муса Җәлил иҗаты буенча 6 нчы сыйныфта бәйләнешле сөйләм үстерү дәресе.

План-конспект рус телле укучылар өчен тәкъдим ителә.

Муса Җәлилнең тормыш юлына һәм иҗатына багышланган викторина.

Источник

Җәлил Муса

Җәлилов Муса Мостафа улы. Шагыйрь, Советлар Союзы Герое (1956, үлеменнән соң).

Эчтәлек

Биографиясе

1906 елның 15 феврале, Оренбург губерниясе Мостафа авылы – 1944 елның 25 августы, Плетцензее, Берлин.

1914–1919 елларда Оренбург шәһәрендә «Хөсәения» мәдрәсәсендә, 1919–1924 елларда Татар халык мәгарифе институтында укый.

1925–1927 елларда Оренбург, Орск шәһәрләрендә ВЛКСМ (Всесоюзный Ленинский Коммунистический Союз молодежи) өяз комитетларында инструктор булып эшли.

1927–1938 елларда Мәскәүдә яши.

1928 елдан – «Кечкенә иптәшләр», 1929 елдан – «Октябрь баласы» журналларының җаваплы мөхәррире, бер үк вакытта Мәскәү университетында укый (1927–1931).

1933 елдан «Коммунист» газетасының әдәбият һәм сәнгать бүлеге, 1935 елдан Мәскәүдәге Татар опера студиясенең әдәбият бүлеге мөдире. 1939–1941 елларда ТАССР Язучылар берлеге идарәсенең җаваплы сәркәтибе.

Иҗаты

1919 елда «Кызыл йолдыз» газетасында беренче шигырьләрен бастыра.

Читайте также:  Как на башкирском языке будет божья коровка

«Барабыз» исемле тәүге шигъри җыентыгы 1925 елда Казанда дөнья күрә.

1920 еллардагы иҗатында революция һәм Гражданнар сугышы героикасына дан җырлый («Үткән юллар» поэмасы, 1924–1929), социализм төзүче гади кешеләрнең романтик образларын («Орденлы миллионнар», 1934; «Хат ташучы», 1938, җыентыклары 1940 та басыла) тудыра.

1930 елларда, романтик шартлылыктан һәм Шәрык метафораларыннан ваз кичеп, яңа реалистик төсмерләр таба; иҗатында психологизм һәм эмоциональлек көчәя. Г.Тукайга ияреп язудан һәм гаруз ритмикасын файдаланудан башлап, Җәлил әкренләп Һ.Такташ шигъриятенә һәм халык силлабик шигыренә хас булган тоник үлчәмгә күчә.

Ул – популяр җырлар, романс һәм либреттолар авторы (шул исәптән «Алтынчәч» операсы, СССР Дәүләт бүләге, 1948).

Җәлил иҗаты лозунгка корылган, ачык публицистик поэзиядән («Бәхет», «Ил халкына») башлап, тасвирлы, эмоциональ поэтик сөйләм («Чишмә», «Сагыну») юнәлешендә үсә.

Аның әсәрләре арасында балалар өчен булган гади шигырьләр дә, көн кадагына сугып язылган поэтик репортажлар да, шигъри фельетоннар да бар.

Г.Кутуй, К.Нәҗми, Һ.Такташ, Х.Туфан һәм башка яшь шагыйрьләр белән бергә Җәлил 1920–1930 еллардагы новаторлык эзләнүләрдә катнаша.

Бөек Ватан сугышы елларында

1942 елның июлендә авыр яраланып әсирлеккә эләгә; Польша, Балтыйк буе, Германиядәге фашист лагерьларында була. Әсирлектә вакытта Г.Кормаш төзегән, татар хәрби әсирләреннән торган яшерен төркем эшчәнлегендә катнаша, аның идея рухландыручысына әверелә.

Бу төркем йөкләмәсе белән Җәлил татар хәрби әсирләрен «Идел-татар легионы»на тарту максатында пропаганда эшен алып бару өчен немецлар тарафыннан төзелгән «Tatarische Mittelstelle» («Татар арадашлыгы», Берлин) оешмасында эшли; анда легионга көчләп кертелгән хәрби әсирләр арасында мәдәни-агарту, гитлерчыларга каршы җимерү эшләре алып бара (кара «Җәлилчеләр төркеме»).

Яшерен оешмада катнашкан ун иптәше белән бергә фашистларның Плетцензее төрмәсендә җәзалап үтерелә.

Җәлилнең сугыш еллары иҗаты хәрби-патриотик лирика үрнәге булып тора («Окоптан хатлар», 1944). Ул әсирләр лагеренда да, үлемгә хөкем ителгәннән соң елдан артык утырган Моабит төрмәсендә дә язудан туктамый.

Аның шигырьләре антифашистик листовкалар белән бергә яшерен оешма әгъзалары арасында кулдан-кулга күчеп йөри.

Моабит дәфтәре

М.Җәлил тарафыннан 1942–1944 елларда, күбесенчә Моабит (Берлин) төрмәсендә үлем көткәндә язылган шигырьләр циклы.

93 шигырь теркәлгән 2 блокнот сакланган. Гарәп графикасында язылган беренче блокнотны төрмәдән әсир сугышчы Г.Шәрипов алып чыга. Ул аны Франция Каршылык хәрәкәтендә катнашкан Н.Терегуловка бирә. Терегулов блокнотны 1946 елның мартында СССРга алып кайта.

Латин графикасында язылган икенче блокнотны шагыйрьнең камерадашы, Бельгия Каршылык хәрәкәтендә катнашкан А.Тиммерманс алып чыга. 1947 елның язында совет консуллыгы аны Брюссельдән Казанга җибәрә.

Ул елларда М.Җәлил исеме тыелган була. СССР КГБсы шагыйрьне гаепләп эш ача, аңа сатлыкҗан исеме тагыла. Тик И.В.Сталин үлгәннән соң гына, И.Френкель тәрҗемәсендә шагыйрьнең берничә шигыре «Литературная газета»да (1953 елның 25 апреле) басылып чыга.

Шигырьләр тулысынча татар телендә 1953 елның ахырында «Моабит дәфтәре» исеме белән (Г.Кашшаф редакциясендә) дөнья күрә.

«Моабит дәфтәре» циклы – Бөек Ватан сугышы еллары татар поэзиясенең иң зур казанышларыннан берсе. М.Җәлил шигъри сүзне гражданлык яңгырашы белән баета, татар поэзиясенә героик пафос алып килә («Җырларым», «Алман илендә», «Ышанма» һ.б.).

« Моабит дәфтәре»ндә шулай ук лирик, юморга корылган шигырьләр һәм балладалар да урын алган.

Бу дәфтәрләр совет халкының чыдамлыгы һәм батырлыгы, бөек Җиңүнең ни бәрабәренә яулап алынуы хакында сөйләүче җан тетрәткеч документ булып торалар. Бер үк вакытта төрле жанрда һәм стильдә язылган ул шигырьләрне югары поэзия дип тә атап була. Аларда эчке культура, шигъри каләмнең ныклыгы, тирән милли нигез бар.

«Моабит дәфтәре»ндә якынлашып килүче үлемне көтеп яшәгәндә кеше гомеренең ни дәрәҗәдә кыйммәт булуын аңлау таң калдыра. Циклның асылын яхшылык белән явызлык, яшәеш белән үлем арасындагы мәңгелек көрәш тәшкил итә. «Серле йомгак», «Вәхшәт» шигырьләрендә шагыйрь фашизмның бөтен тереклек дөньясына дошман булуын күрсәтә; аның өчен «фашизм» һәм «үлем» төшенчәләре янәшә тора. Соңгы шигырьләре – Ватан сакчылары батырлыгына гимн.

«Моабит дәфтәре» күп тапкырлар татар һәм рус телләрендә басыла, 60 тан артык чит телгә тәрҗемә ителә.

Рәссам В.П.Аршинов, «Моабит дәфтәре» мотивларына нигезләнеп, югары сәнгати цикл иҗат итә.

Татар композиторлары (С.Сәйдәшев, Р.Яхин, З.Хәбибуллин) «Моабит дәфтәре» шигырьләренә җырлар язалар.

Цикл поэтикасының йогынтысы Р.Фәйзуллин, Р.Харис, И.Юзеев иҗатларында сиземләнә.

«Моабит дәфтәре»нең төп нөсхәсе ТР Милли музеенда саклана, һәр елда шагыйрьнең туган көнендә экспозиция оештырыла.

Мирасы

Муса Җәлилнең шигъри мирасы күпмилләтле совет әдәбиятының аерылгысыз бер өлешен тәшкил итә. Татар поэзиясенең гражданлык яңгырашын ул героик мотив белән яңартты һәм баетты.

Җәлил совет чоры татар поэзиясенә лирик шагыйрь буларак та, җыр текстлары язучы буларак та, зур лироэпик поэмалар авторы буларак та үзеннән зур өлеш кертә.

«Моабит дәфтәре» циклы дистәләрчә мәртәбә рус, татар телләрендә басылып чыга, башка телләргә тәрҗемә ителә.

Муса Җәлил. Шагыйрьнең әйләнеп кайтуы

Истәлеге

1968 елда Татарстан комсомолының Муса Җәлил исемендә бүләге булдырыла (1997 елдан Муса Җәлил исемендә Республика бүләге).

1966 елда Казанда Җәлилгә һәйкәл куела (сынчы В.Е.Цигаль, архитектор Л.Г.Голубовский).

1970 елда Минзәләдә шагыйрьнең мемориаль музее, ә 1983 елда Казанда музей-фатиры ачыла.

Бүләкләре

Советла Союзы герое (1956).

«Моабит дәфтәре» циклы өчен Ленин бүләге (1957).

Әсәрләре

Әсәрләр: 5 томда. Казан, 2006.

Избранные произведения. Л., 1979.

Әдәбият

Юзиев Н. Муса Җәлил поэмалары. Казан, 1960.

Кашшаф Г. Муса Җәлил. Казан, 1961.

Муса Җәлил турында истәлекләр. Казан, 2006.

Мустафин Р. По следам оборванной песни. М., 1974.

Мустафин Р. Муса Джалиль. Жизнь и творчество. Довоенный период. Казань, 1986.

Источник

Муса Джалиль: биография на татарском языке и интересные факты

История о том, как благодаря тетрадке со стихами человек, обвиненный в измене Родине, был не только оправдан, но и получил звание Героя Советского Союза, сегодня известна немногим. Однако в свое время о ней писали во всех газетах бывшего СССР. Ее герой — Муса Джалиль прожил всего 38 лет, но успел за это время создать множество интересных произведений. Кроме того он доказал, что даже в фашистских концлагерях человек может бороться с врагом и поддерживать патриотических дух в своих товарищах по несчастью. В этой статье представлена краткая биография Мусы Джалиля на русском языке.

Детство

Муса Мустафович Залилов родился в 1906 году в деревне Мустафино, которая сегодня расположена на территории Оренбургской области. Мальчик был шестым ребенком в традиционной татарской семье простых тружеников Мустафы и Рахимы.

С раннего возраста Муса стал проявлять интерес к учебе и необычайно красиво выражал свои мысли.

Сначала мальчик учился мектебе — деревенской школе, а когда семья переехала в Оренбург, его отправили учиться в медресе «Хусаиния». Уже в 10 лет Муса написал первые стихи. Кроме того, он хорошо пел и рисовал.

После революции медресе преобразовали в Татарский институт народного образования.

Подростком Муса вступил в комсомол, и успел даже повоевать на фронтах Гражданской войны.

По ее окончании Джалиль принял участие в создании в Татарстане пионерских отрядов и пропагандировал идеи юных ленинцев в своих стихах.

Любимыми поэтами Мусы были Омар Хайям, Саади, Хафиз и Дердмэнд. Увлечение их творчеством привело к созданию Джалилем таких стихотворных произведений, как «Гори, мир», «Совет», «Единодушие», «В плену», «Престол из колосьев» и пр.

Учеба в столице

В 1926-м году Муса Джалиль (биография в детстве представлена выше) был избран членом Татаро-Башкирского Бюро ЦК ВЛКСМ. Это позволило ему поехать в Москву и поступить на этнологический факультет МГУ. Параллельно с учебой Муса писал стихи на татарском языке. Их переводы читались на студенческих поэтических вечерах.

В Татарстане

В 1931 году Муса Джалиль, биография которого сегодня практически неизвестна российской молодежи, получил диплом об окончании вуза и был направлен на работу в Казань. Там в этот период при ЦК ВЛКСМ начали издаваться детские журналы на татарском. Муса стал работать в них редактором.

Через год Джалиль уехал в город Надеждинск (современный Серов). Там он много и упорно трудился над новыми произведениями, в том числе над поэмами «Ильдар» и «Алтын Чэч», которые в будущем легли в основу либретто опер композитора Жиганова.

Читайте также:  Как будет сижу на башкирском языке

В 1933 году поэт вернулся в столицу Татарстана, где издавалась газета «Коммунист», и возглавил ее литературный отдел. Он продолжал много писать и в 1934 году вышли 2 сборника стихов Джалиля «Орденоносные миллионы» и «Стихи и поэмы».

В период с 1939 по 1941 годы Муса Мустафаевич работал в Татарском оперном театре заведующим литературной частью и секретарем Союза писателей Татарской АССР.

Война

23 июня 1941 года Муса Джалиль, биография которого читается как трагический роман, явился в свой военкомат и написал заявление с просьбой отправить его в действующую армию. Повестка пришла 13 июля, и Джалиль попал в артиллерийский полк, формировавшийся на территории Татарстана. Оттуда Мусу направили в Мензелинск на 6-месячные курсы политруков.

Когда командованию Джалиля стало известно, что перед ними известный поэт, депутат горсовета и бывший председатель татарского Союза писателей, было решено издать приказ о его демобилизации и отправке в тыл. Однако он отказался, так как считал, что поэт не может призывать людей защищать Родину, находясь в тылу.

Тем не менее, Джалиля решили беречь, и держали в резерве при штабе армии, который тогда находился в Малой Вишере. При этом он часто ездил в командировки на передовую, выполняя поручения командования и собирая материал для газеты «Отвага».

Кроме того, он продолжал писать стихи. В частности, на фронте родились такие его произведения как «Слеза», «Смерть девушки», «След» и «Прощай, моя умница».

К сожалению, до читателя не дошло стихотворение «Баллада о последнем патроне», которое поэт написал незадолго до пленения в письме к товарищу.

Ранение

В июне 1942 года вместе с другими солдатами и офицерами Муса Джалиль (биография в последний год жизни поэта стала известна только после смерти героя) попал в окружение. Пытаясь прорваться к своим, он получил тяжелое ранение в грудь. Так как Мусе некому было оказать медицинскую помощь, у него начался воспалительный процесс. Наступавшие гитлеровцы нашли его в бессознательном состоянии и взяли в плен. С этого момента советское командование стало считать Джалиля пропавшим без вести.

Товарищи Мусы по концлагерю старались оберегать раненного друга. Они скрывали от всех, что он является политруком, и старались не допускать до тяжелой работы. Благодаря их заботе, Муса Джалиль (биография на татарском языке в свое время была известна каждому школьнику) выздоровел и сам стал оказывать помощь другим заключенным, в том числе моральную.

Трудно поверить, но он смог достать огрызок карандаша и на клочках бумаги писал стихи. По вечерам их читали всем бараком, вспоминая о Родине. Эти произведения помогали заключенным пережить все трудности и унижения.

Во время скитания по лагерям Шпандау, Плетцензее и Моабит Джалиль продолжал поддерживать дух сопротивления в советских военнопленных.

«Ответственный за культурно-просветительскую работу»

После поражения под Сталинградом гитлеровцы задумали создать легион из советских военнопленных татарской национальности, поддерживаясь принципа «Разделяй и властвуй». Это воинское соединение получило название «Идель-Урал».

Муса Джалиль (биография на татарском неоднократно переиздавалась) находился на особом счету у немцев, которые хотели использовать поэта в пропагандистских целях. Его включили в состав легиона и назначили руководить культурно-просветительской работой.

В Едлиньске около польского города Радом, где формировался «Идель-Урал», Муса Джалиль (биография на татарском языке хранится в музее поэта) стал членом подпольной группы советских военнопленных.

В качестве организатора концертов, призванных сформировать дух сопротивления в отношении советских властей, «угнетавших» татар и представителей других национальностей, ему приходилось много ездить по немецким концлагерям. Это позволило Джалилю находить и вербовать все новых членов для подпольной организации. В результате членам группы даже удалось связаться с подпольщиками из Берлина.

Арест

В конце лета 1943 года Муса Джалиль (краткая биография в молодости вам уже известна) вместе с другими подпольщиками готовил побег для нескольких заключенных, приговоренных к смерти.

Последнее совещание группы состоялось 9 августа. На нем Джалиль сообщил товарищам, что связь с Красной Армией налажена. Подпольщики наметили начало восстания на 14 августа. К несчастью, среди участников сопротивления нашелся предатель, который выдал их замыслы фашистам.

11 августа всех «культпросветителей» вызвали в столовую «для репетиции». Там все они были арестованы, а Муса Джалиль (биография на русском языке есть в многих христоматиях советской литературы) — избит на глазах у задержанных для их устрашения.

В Моабите

Его вместе с 10 соратниками отправили в одну из берлинских тюрем. Там Джалиль познакомился с участником бельгийского сопротивления Андре Тиммермансом. В отличие от советских пленных, граждане других государств, находящиеся в нацистских застенках, имели право на переписку и получали газеты. Узнав, что Муса является поэтом, бельгиец отдал ему карандаш и регулярно передавал полоски бумаги, отрезанные от газет. Они сшивались Джалилем в маленькие тетрадки, в которых он записывал свои стихи.

Поэта казнили на гильотине в конце августа 1944 года в берлинской тюрьме Плетцензее. Где находится могилы Джалиля и его соратников до сих пор неизвстно.

Признание

После войны в СССР на поэта завели розыскное дело и включили его в списки особо опасных преступников, так как он обвинялся в измене Родине и сотрудничестве с нацистами. Муса Джалиль, биография на русском языке которого, как и его имя, были изъяты из всех книг о татарской литературе, так и остался бы, наверное, оклеветанным, если бы не бывший военнопленный Нигмат Терегулов. В 1946-м году он пришел в Союз писателей Татарстана и передал тетрадку со стихами поэта, которую ему чудом удалось вынести из немецкого лагеря. Через год бельгиец Андре Тиммерманс передал второй блокнот с произведениями Джалиля в советское консульство в Брюсселе. Он рассказал, что находился вместе Мусой в фашистских застенках и видел его перед казнью.

Так до читателей дошло 115 стихотворений Джалиля, а его тетрадки сегодня хранятся в государственном музее Татарстана.

Всего этого не было бы, если об этой истории не узнал Константин Симонов. Поэт организовал перевод «Моабитских тетарадей» на русский язык и доказал героизм подпольщиков под руководством Мусы Джалиля. Симонов написал о них статью, которая была напечатана в 1953 году. Так с имени Джалиля было смыто пятно позора, и о подвиге поэта и его соратников узнал весь Советский Союз.

В 1956 году поэта посмертно удостоили звания Героя Советского Союза, а чуть позже стал лауреатом Ленинской премии.

Биография Мусы Джалиля (краткое содержание): семья

У поэта было три жены. От первой супруги Раузы-ханум у него был сын Альберт Залилов. Джалиль очень любил своего единственного мальчика. Тот хотел стать военным летчиком, но по причине болезни глаза не был принят в летное училище. Тем не менее, Альберт Залилов стал военным и в 1976 году был командирован на службу в Германию. Там он находился 12 лет. Благодаря его розыскам в разных уголках Советского Союза стала известна подробная биография Мусы Джалиля на русском.

Второй женой поэта была Закия Садыкова, родившая ему дочь Люцию.

Девочка с мамой жила в Ташкенте. Училась в музыкальном училище. Затем окончила ВГИК, и ей посчастливилось принять участие в съемках документальной картины «Моабитская тетрадь» в качестве ассистента режиссера.

Третья супруга Джалиля — Амина — родила ему еще одну дочку. Девочку назвали Чулпан. Она, как и отец, около 40 лет своей жизни отдала литературной деятельности.

Теперь вы знаете, кем был Муса Джалиль. Краткая биография на татарском этого поэта должна изучаться всеми школьниками на его малой Родине.

Источник

Интересные факты из жизни